ەڭبەك ەتۋ – جاقسى ءومىر ءسۇرۋدىڭ العىشارتى. بۇگىنگىدەي جۇمىس كوزىنىڭ تاپشىلىعى كەزىندە جۇرت ەڭبەكاقىسىن تۇراقتى تولەيتىن جەر بولسا, قانداي جۇمىستى دا اتقارۋعا پەيىلدى. بالا-شاعاسىن اسىراۋ ءۇشىن ولار كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ, ءتىپتى, قىتاي اسىپ كەتۋگە دە بار.
قىتاي دەمەكشى, بىلتىر ءبىر توپ قازاق جىگىتتەرى كورشى رەسەي ەلىنە حابارلاندىرۋ ارقىلى جۇمىس ىستەۋگە بارىپ, 2-3 ايدان كەيىن جالاقىسىز, ازىپ-توزىپ ەلگە ارەڭ جەتكەنىن جاقسى بىلەمىن. ايتۋلارىنا قاراعاندا, جۇمىس بەرۋشىلەر ولاردى ۋاقىتشا جاتىن ورىنمەن جانە اس-سۋمەن عانا قامتاماسىز ەتكەن. ءۇش ايداي سولاردىڭ جۇمىسىن اقىسىز-پۇلسىز ىستەگەن ورالدىڭ ءبىر توپ جىگىتى ولاردىڭ جالاقى بەرمەيتىنىنە كوزدەرىن جەتكىزگەن سوڭ, ءبىر-بىرىنە تيىن-تەبەندەرىن قوسىپ جولعا اقشا جيناپ, ەلگە ارەڭ جەتىپتى. رەسەيلىك جۇمىس بەرۋشىلەرمەن ولار سوتتاسا المادى. ويتكەنى, ورالدىقتار ولارمەن ەڭبەك شارتىن جاساسپاعان. جىگىتتەردىڭ ايتۋىنشا, ماسكەۋ ماڭىندا ءۇش ايداي جۇمىس ىستەگەندە, كومپانيا باسشىلارىن ءبىر دە ءبىر رەت كورمەگەن. سوعان قاراعاندا ورالدان رەسەيگە جۇمىسشى تاسىپ جۇرگەن دەلدال جىگىتتەر ءتارىزدى. بۇل جەردە دەلدالدار بەلگىلى ءبىر كومپانيامەن ەڭبەك شارتىنا وتىرىپ, جۇمىستى وزگە ەلدىڭ ادامدارىنا الداپ-سۋلاپ جاساتىپ قوياتىن سياقتى. جالاقىنى انە بەرەمىز, مىنە بەرەمىز دەپ, تۇك تاتىرماي, ەڭ سوڭىندا ەلدەرىنە كەتۋگە جينالعان جۇمىسشىلارعا سوڭىنان سالىپ جىبەرۋگە ۋادە ەتىپ, شىعارىپ سالىپتى. كەيىن حابارلاسسا, ۇيالى تەلەفوندارىنىڭ ءنومىرىن اۋىستىرىپ جىبەرىپ, اداستىرىپ كەتكەن. ءسويتىپ, بىلتىر الا جازداي بىرەۋدىڭ جۇمىسىن تەگىن ىستەگەن جىگىتتەر تەككە كەتكەن ۋاقىتتارىن ايتىپ, ءالى كۇنگە دەيىن وكىنىپ ءجۇر. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, بيىل دا الىس-جاقىن شەتەلگە جۇمىسقا شاقىرعان حابارلاندىرۋلار كوپ. مۇنداي حابارلاندىرۋلار ارقىلى جۇمىسقا بارار الدىندا ادام جۇمىس بەرۋشى كومپانيا جايىندا جاقسىلاپ اقپارات جيناپ الۋلارى كەرەك, ايتپەسە, جوعارىدا ايتىلعان جىگىتتەر ءتارىزدى كەز كەلگەن ادامنىڭ وپىق جەپ قالۋى مۇمكىن. بۇدان باسقا ءوز ەلىمىزدەگى بايشىكەشتەر دە جالشى ۇستاۋدى «موداعا» اينالدىرا باستادى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قانشا «بايدىڭ» قانشاما «قۇل» ۇستاپ وتىرعانىن كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر بۇگىندە وزدەرىنىڭ السىزدىگىنەن ىشەرگە اس, كيەرگە كيىم تابا الماي قالعان اۋىلداستارىن نەمەسە تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعان جانداردى ەش اقىسىز-پۇلسىز ءبىر اياق اسىن عانا بەرىپ, شارۋالارىنا جۇمساپ وتىرعان ادامدار جونىندە ءجيى ەستيمىز. وكىنىشتىسى, بۇل ادامدار ءوز ومىرلەرىن وسىنشاما ازاپقا سالعان «بايشىكەشتەردى» سوتقا بەرە المايدى, سەبەبى, ولاردىڭ رەسمي دالەلى جوق... ءسويتىپ, قارنىنىڭ تويعانىن عانا مىسە تۇتقان ولار بىرەۋدىڭ جۇمىسىن ءومىر باقي جاساپ جۇرە بەرەدى. بۇعان, ارينە, ولاردىڭ وزدەرى كىنالى...
وبلىستىق ەڭبەك ينسپەكتسياسى بويىنشا باسقارما باسشىسى جانات اسانتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەڭبەك قاناۋشىلىعى ورىن الماۋ ءۇشىن ءار ادام جۇمىسقا ورنالاسار الدىندا جۇمىس بەرۋشىمەن مىندەتتى تۇردە ەڭبەك كەلىسىمشارتىن جاساۋى كەرەك. مۇنداي كەلىسىمشارت بولماعان جاعدايدا جۇمىس بەرۋشىنىڭ كورسەتكەن قياناتىن, ادىلەتسىزدىگىن دالەلدەۋ مۇمكىن ەمەس, ولارمەن سوتتاسىپ تا ەشتەڭە وندىرە المايسىز. دەگەنمەن, قالاي بولعاندا دا, ەڭبەك زاڭدىلىعى بۇزىلعان جاعدايدا ازاماتتار بۇل جونىندە جەدەل تۇردە ءتيىستى ورىندارعا حابارلاۋى كەرەك. بۇل باعىتتاعى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ساۋاتى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى.
جالاقى بەرمەگەندەر جاۋاپقا تارتىلۋدا
جانات اسىلحان ۇلىنىڭ ءسوزىنشە, بيىل العاشقى جارتىجىلدىقتىڭ وزىندە وبلىس بويىنشا تۇرعىنداردان بارلىعى 704 ارىز-شاعىم تۇسسە, سونىڭ 654-ءى جەكە تۇلعالاردان, ال قالعان 50-ءى زاڭدى تۇلعالاردان كەلىپتى. وسىعان وراي, 218 جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن. وسى تەكسەرۋلەردىڭ ناتيجەسىندە 335 ەڭبەك زاڭدىلىعىن بۇزۋشىلىق انىقتالىپتى. مۇنى تاراتىپ ايتار بولساق, ەڭبەك قاتىناستارى بويىنشا – 294, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ بويىنشا 23 جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا 18 زاڭ بۇزۋشىلىق ورىن العان.
– ەڭبەك قاتىناستارى بويىنشا زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ورىن الۋىنا نەگىزىنەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جۇمىسشىلارعا جالاقىنى ۋاقتىلى جانە تولىق مولشەردە تولەمەۋى نەمەسە ەڭبەك شارتىنىڭ جاسالماۋى كەسىرىنەن جۇمىسشىلاردىڭ مۇلدەم جالاقىسىز قالۋى سەبەپشى بولۋدا. كەيدە ەڭبەك شارتىنىڭ مازمۇنى ەڭبەك كودەكسىنىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلمەي جاتادى. سونداي-اق, ەڭبەك شارتى توقتاتىلعان كەزدە پايدالانىلماعان جىل سايىنعى اقىلى ەڭبەك دەمالىسى ءۇشىن وتەماقى تولەمدەرى دۇرىس جۇرگىزىلمەيدى. مىسالى, بيىلدىڭ وزىندە جالاقى بويىنشا زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ ماقساتىندا جۇمىس بەرۋشىلەرگە 65 ۇيعارىم بەرىلىپ, 46 جۇمىس بەرۋشى اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلدى. ولارعا 4,043 ملن. تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىندى. ءسويتىپ, 148 كاسىپورىن 1850 قىزمەتكەرگە بارلىعى 132,1 ملن. تەڭگە مولشەرىندە جالاقى بەرەشەگىن وتەدى. بۇل مەكەمەلەردىڭ قاتارىندا ءوڭىرىمىزگە تانىمال «سۆ+», «جەروم», «قازارماپروم» جانە «سپەتسسترويسەرۆيس» جشس سەكىلدى ءىرى كاسىپورىندار دا بار. مىسالى, «سۆ+» جشس ءوزىنىڭ 313 جۇمىسشىسىنا 18 ملن.500 مىڭ تەڭگە, «جەروم» جشس 52 جۇمىسشىعا 9,5 ملن. تەڭگە, «قازارماپروم» جشس 256 ادامعا 11 ملن. 400 تەڭگە جانە «سپەتسسترويسەرۆيس» جشس 36 ادامعا 5 ملن. تەڭگە قارىز بولىپ, بۇگىندە ولار جۇمىسشىلارىنا بەرەشەكتەرىن تولىق وتەدى جانە اتالعان كاسىپورىنداردىڭ ارقايسىسى اقب كودەكسىنىڭ 87-بابىنا سايكەس جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن ۋاقىتىلى بەرمەگەنى ءۇشىن 118 مىڭ 920 تەڭگەدەن ايىپپۇل تولەدى. ءسويتىپ, ەڭبەك ينسپەكتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەڭبەك زاڭدىلىعىن بۇزعان مەكەمەلەردەن مەملەكەت پايداسىنا اۋقىمدى قاراجات ءوندىرىپ بەردى. قازىرگى تاڭدا جالاقى بەرەشەگىن وتەي الماي جۇرگەن جالعىز «سپمك-123» جشس قالدى. بۇل مەكەمە 58 جۇمىسشىسىنا 4,7 ملن. تەڭگە بەرەشەك, بۇگىندە اتالمىش سەرىكتەستىككە قاتىستى وڭالتۋ پروتسەدۋراسى جۇرگىزىلۋدە, – دەيدى جانات اسىلحان ۇلى.
وكىنىشى كوپ ءوندىرىس جاراقاتى
سونداي-اق, اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا 68 جازاتايىم وقيعا ورىن الدى. مۇنىڭ 15-ءى جەڭىل جانە ورتا, 53-ءى اۋىر دارەجەدە, ونىڭ ىشىندە 4 توپتىق جانە 11 وقيعا بويىنشا ادام ءولىمى تىركەلدى. كىسى ولىمىمەن اياقتالعان 11 وقيعانىڭ 5-ءى وندىرىسپەن تىكەلەي بايلانىستى, دەگەن جانات اسىلحان ۇلى ودان ءارى وندىرىستىك جاراقات جونىندەگى دەرەكتەرگە ناقتى مىسالدار كەلتىردى. مىسالى, ءوندىرىس ورنىندا اجال قۇشقان بەسەۋدىڭ ەكەۋى «سامۇرىق-تابيعات» جشس-ءنىڭ جۇمىسشىلارى. ولار اتىراۋ وبلىسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, مەرت بولعان. وقيعا اتىراۋدا بولسا دا, سەرىكتەستىك باتىس قازاقستان وبلىسىندا تىركەلگەندىكتەن, بۇل وقيعانى ءبىز ەسەپكە الىپ وتىرمىز. وسى وقيعا بويىنشا كوميسسيا جۇمىس بەرۋشىنى 100 پايىز كىنالى دەپ تانىدى. تاعى بىرەۋى – «قازترانسويل» اق باتىس فيليالى ورال مۇناي قۇبىرى باسقارماسىنىڭ جۇمىسشىسى. بۇل جىگىت جۇمىس بارىسىندا ەلەكتر توگىنا سوعىلىپ, قايتىس بولعان. كوميسسيا قورىتىندىسى بويىنشا بۇل جەردە جۇمىس بەرۋشىنىڭ كىناسى 30 پايىز, ال جۇمىسشىنىڭ كىناسى 70 پايىز. ءتورتىنشى ءولىم وقيعاسى «تكالۋن» جك-دە ورىن العان. قۇرىلىس جۇمىسى كەزىندە جۇمىسشى التىنشى قاباتتان قۇلاپ, مەرت بولعان. بۇل جەردە ەڭبەك قاتىناسى جوق, اتالمىش كومپانيا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن قۇرىلىس بريگاداسىن جالداعان, جاڭاعى بيىكتەن قۇلاپ, جان تاپسىرعان جىگىت سول بريگادانىڭ ادامى. بۇل جاعدايات بويىنشا تەكسەرۋ كوميسسياسى ايىپتىلاردى انىقتاۋ بارىسىندا جەكە تۇلعانىڭ كىناسىن 30 پايىز, جۇمىسشىنىڭ كىناسىن 50 پايىز, «تكالۋن» جك-نىڭ كىناسىن 20 پايىز دەپ تاپتى. بەسىنشىسى – اقسايداعى «روستنەفتكومپلەكت-قازاقستان» جشس-ءنىڭ مونتاجشى-قۇراستىرۋشىسى. بۇل جەردە دە قۇراستىرۋشى جىگىت بيىكتەن قۇلاعان. وسى وقيعا بويىنشا جۇمىس بەرۋشى, ياعني اقسايداعى «روستنەفتكومپلەكت-قازاقستان» جشس 100 پايىز كىنالى دەپ تانىلدى. جوعارىداعى وقيعالاردىڭ ورىن الۋىنا بايلانىستى سول كەزدەرى ءۇش جاقتى كوميسسيا (قۇرامىندا جۇمىس بەرۋشىنىڭ, جۇمىسشىنىڭ جانە مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسىنىڭ وكىلى بار) قۇرىلىپ, تەكسەرىلدى. ءسويتىپ, وقيعالاردىڭ سەبەپ-سالدارى انىقتالىپ, ولاردىڭ بىرقاتارى ەكى جاقتىڭ كىناسىنەن ورىن العان دەپ تانىلسا, كەي جاعدايلاردا تازا جۇمىس بەرۋشى ايىپتى بولىپ شىقتى. قىسقاسى, وسىنداي قايعىلى جاعدايلاردىڭ بارلىعى دا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى قاداعالانباعاندىقتان بولىپ جاتادى. سونداي-اق, مۇنداي وكىنىشتى جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىنا كەيدە جۇمىسشىلاردىڭ وزدەرى دە كىنالى. ولار جۇمىس بارىسىندا قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ەسكەرمەي, قورعانىش كيىمدەرىن كيمەي جۇمىس ىستەي بەرەدى. وندىرىستە تەك ەر ادامدار عانا ەمەس, ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى ايەل ادامدار دا جاراقاتتانىپ جاتادى. مىسالى, اعىمداعى جىلى وندىرىسكە قاتىستى 5 ايەل جاراقات الدى. ولاردى اتاپ ايتار بولساق, قالاداعى №10 ورتا مەكتەپتىڭ جۇمىسشىسى سوفيا مۇقاتوۆا جوعارى جاقتى تازالايمىن دەپ ءجۇرىپ, ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى قويىلعان ۇستەلدەردەن قۇلاپ, جاراقات الدى. ەكىنشىسى – قالالىق جەدەل جاردەم ستانساسىنىڭ فەلدشەرى احمەتجانوۆا, ول جۇمىس بارىسىندا جول-كولىك وقيعاسىنا تاپ بولىپ, جاراقاتتانىپ قالدى. بۇل جاعدايلاردا 100 پايىز جۇمىس بەرۋشى كىنالى دەپ تانىلدى. وكىنىشتىسى, مۇنداي مىسالدار از ەمەس.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, وندىرىسكە بايلانىستى جازاتايىم وقيعالاردىڭ 41 پايىزى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كىناسىنەن, 33 پايىزى جۇمىسشىلاردىڭ كىناسىنەن بولعان. ال جازاتايىم وقيعالاردىڭ 26 پايىزىنا ەكى جاق تا كىنالى بولىپ شىققان. وندىرىستىك جاراقاتتانۋدىڭ ەڭ كوبى قۇرىلىس سالاسىندا بولعان, ياعني 10 ادام جاراقات العان, بۇل 31 پايىزدى قۇرايدى. بىلايعى جۇرت قاۋىپسىز دەپ سانايتىن بيۋدجەت سالاسىندا 9 ادام جاراقات الىپتى, بۇل 28 پايىزدى قۇرايدى. بۇدان كەيىنگى ورىندا شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى تۇر, مۇندا وندىرىستىك جاراقاتتانۋ 4 ادام, ياعني 12 پايىزدى قۇرايدى. وندىرىستىك جاراقات العانداردىڭ كوبى بيىكتەن قۇلاعان جانە جول-كولىك وقيعالارىنان زارداپ شەككەن. ورىن العان جازاتايىم وقيعالاردىڭ 50-ءنىڭ ارنايى تەرگەپ-تەكسەرۋ ماتەريالدارى پروتسەسسۋالدىق شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە جولداندى. اتالعان دەپارتامەنتتىڭ سالىستىرمالى اكتىسىنىڭ مالىمەتىنە وراي ارنايى تەرگەپ-تەكسەرۋ ماتەريالدارى بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 156-بابىنا سايكەس 47 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.
2,3 ملن. تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىندى
بۇدان سوڭ جانات اسىلحان ۇلى باسقارمانىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جونىندەگى زاڭنامانىڭ ورىندالۋ بارىسىن دا قاداعالايتىنىن جەتكىزدى.
– بۇل باعىتتا جىل باسىنان بەرى 18 تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى. تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ ماقساتىندا جۇمىس بەرۋشىلەرگە 18 ۇيعارىم بەرىلدى. انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار بويىنشا جۇمىس بەرۋشىلەر اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, ولارعا 2,3 ملن. تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىندى. اعىمداعى جىلى شەتەل كومپانيالارىندا 9 جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ بۇزىلۋ جاعداياتتارىنا قاتىستى زاڭدى تۇلعالارعا 2,1 ملن. تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىندى. مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى ورال قالاسى جانە ءبورلى اۋداندىق پروكۋراتۋراسىنىڭ زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ جونىندەگى ۇسىنىس حاتتارىن قاراپ, ءناتيجەسىندە ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ شەتەل جۇمىس كۇشىن تارتۋعا بەرىلگەن رۇقسات قۇجاتتارىندا كورسەتىلگەن لاۋازىمعا سايكەس ەمەس شەتەل ماماندارىن جۇمىسقا تارتۋ جاعداياتتارىن انىقتادى. وسىعان وراي, «جايىقمۇنايگاز» جشس, «سايپاردريللينگ كومپاني ب.ۆ كاراچاگاناك پرودجەكت» فيليالى, «دجەنەرال ەلەكتريك ينتەرنەشنل ينك» كورپوراتسياسى فيليالى جانە «پەرسوننەل رەكرۋيتمەنت كارەرا -حولدينگس» جشس قر اقب تۋرالى كودەكسى 519-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى, – دەگەن جانات اسىلحان ۇلى ەڭبەك زاڭدىلىعى ساقتالعان جاعدايدا عانا ءونىمدى جۇمىس بولاتىنىن جۇرتشىلىقتىڭ قاپەرىنە سالدى.
ايشا وتەبالى,
جۋرناليست.
باتىس قازاقستان وبلىسى.